مروری بر تومور مارکرهای رایج

تومور مارکرها مواد خاصی هستند که می توانند در خون یا مایعات بدن شناسایی شوند و برای کمک به غربالگری سرطان، تشخیص و نظارت بر اثربخشی استفاده می شوند. با توجه به استفاده بالینی، می توان آن را به دو دسته تقسیم کردپروتئین(مانند AFP، CEA)،آنتی ژن کربوهیدرات(مانند CA125، CA19-9)،آنزیم ها(مانند PSA) وکلاس ژنی(مانند HER2). در این میان، AFP و CEA برای غربالگری زودهنگام سرطان کبد و سرطان کولورکتال مناسب هستند، CA125 و CA19-9 معمولاً در تومورهای زنان و دستگاه گوارش استفاده می شوند و PSA یک نشانگر خاص برای سرطان پروستات است. نشانگرهای مختلف دارای حساسیت ها و ویژگی های متفاوتی هستند و باید یک قضاوت جامع در ارتباط با تصویربرداری و سایر معاینات انجام شود.

تومور مارکرهای پروتئینی

نشانگرهای پروتئینی پرکاربردترین دسته در عمل بالینی هستند.آلفا فتوپروتئین (AFP)به طور عمده برای غربالگری سرطان کبد استفاده می شود، مقادیر طبیعی معمولا کمتر از 20 نانوگرم در میلی لیتر است و مقادیر بالا ممکن است نشان دهنده کارسینوم سلول های کبدی یا تومورهای سلول زایا باشد.آنتی ژن کارسینومبریونیک (CEA)مربوط به تومورهای دستگاه گوارش مانند سرطان کولورکتال و سرطان معده است، اما ویژگی آن کم است. سیگار کشیدن یا التهاب نیز ممکن است باعث افزایش جزئی شود. علاوه بر این،آنتی ژن اختصاصی پروستات (PSA)یک شاخص اصلی سرطان پروستات است، اما هیپرپلازی خوش خیم پروستات نیز ممکن است در نتایج اختلال ایجاد کند. چنین نشانگرهایی نیاز به نظارت پویا دارند و یک تشخیص واحد از اهمیت محدودی برخوردار است.

نشانگرهای تومور آنتی ژن کربوهیدراتی

آنتی ژن های کربوهیدرات حضور تومورها را با تشخیص تغییرات در زنجیره های قند در سطح سلول منعکس می کنند.CA125یک شاخص مهم سرطان تخمدان است، اما اندومتریوز نیز می تواند باعث مثبت کاذب شود.CA19-9ارتباط نزدیکی با سرطان پانکراس و کلانژیوکارسینوما دارد، اما ممکن است در بیماران مبتلا به پانکراتیت مزمن نیز افزایش یابد.CA15-3وCA27.29معمولاً برای نظارت بر سرطان سینه استفاده می شود، اما حساسیت اولیه آن کم است. چنین مارکرهایی بیشتر برای ارزیابی اثربخشی به جای تشخیص زودهنگام استفاده می شوند و باید با تصویربرداری تأیید شوند.

انواع دیگر نشانگرها و اقدامات احتیاطی

نشانگرهای آنزیمی مانندانولاز اختصاصی نورون (NSE)برای سرطان ریه سلول کوچک و نشانگرهای ژنتیکی مانندHER2/neuوجهش های BRCAمی تواند برای هدایت درمان هدفمند استفاده شود. لازم به ذکر است که نشانگرهای تومورنمی توان به تنهایی به عنوان پایه ای برای تشخیص استفاده کرد، هم مثبت کاذب و هم منفی کاذب وجود دارد. به عنوان مثال، CEA ممکن است در افراد سیگاری کمی افزایش یابد، در حالی که برخی از بیماران مبتلا به سرطان در مراحل اولیه دارای سطوح طبیعی نشانگر هستند. بنابراین، قضاوت بالینی باید به طور جامع با تاریخچه پزشکی، معاینه فیزیکی و معاینه چند رشته ای ترکیب شود.

خلاصه و اهمیت بالینی

تومور مارکرها ابزار مهمی در مدیریت سرطان هستند، اما باید به صورت علمی مورد استفاده قرار گیرند. گروه‌های پرخطر (مانند بیماران با سابقه خانوادگی یا بیماری‌های مزمن) می‌توانند به‌طور منظم نشانگرهایی با ویژگی بالاتر مانند AFP و PSA را غربال کنند. بیماران در طول درمان می توانند عود را از طریق CA125، CEA و غیره کنترل کنند. آزمایش ژنتیک می تواند درمان شخصی را هدایت کند. هنگام انتخاب نشانگرها، لازم است انواع سرطان و محدودیت های کاربردی آنها را در نظر بگیرید تا از اتکای بیش از حد به یک شاخص واحد جلوگیری شود. در حال حاضر، Roche، Abbott و سایر شرکت ها محصولات آزمایشی مرتبط را ارائه می دهند، مانندسری الکسیس(روش) ومعمار(ابوت).

منبع نقل قول:
1. "راهنمای انکولوژی بالینی" (ویرایش پنجم)، انجمن انکولوژی بالینی آمریکا (ASCO)
2. دستورالعمل های کاربرد نشانگر تومور سازمان جهانی بهداشت (WHO).
3. وب سایت رسمی Roche Diagnostics: سیستم تشخیص نشانگر تومور Elecsys
4. Abbott China: ARCHITECT Immunoassay Analyzer توضیحات محصول